Katre-i Matem

Uzun zamandır Türk romanlarını okumuyordum, hatta diyebilirim ki türk romanlarına karşı bir önyargım var idi nedenini bilemediğim… Bu kitabı ise bir arkadaşım bana hediye etmişti; belki o yüzden bu kadar geciktirdim. 2 aydır başucumda durmasına ve her sabah kalktığımda beni ilk karşılayan olmasına rağmen okuyamadım. Pişman mıyım?. Evet, şuan kitabı bitirdim ve keşke daha önce okusaymışım diyebiliyorum!

Katre-i Matem, İskender Pala’nın Lale Devri İstanbul’unda geçen tarihî romanı. Şahin’in yaşadığı kaybın ardından gelişen olaylarda aşk, cinayet ve saray çevresindeki hesaplaşmalar iç içe geçiyor. Beni en çok İstanbul’u gözümde canlandıran anlatımı etkiledi; olay geçişleri ve bazı karakterlerin takibi ise yer yer zorladı.

İskender Pala’yla bu kitap sayesinde tanışmam

İskender Pala’yı ben pek tanımıyordum, adını bir kaç ” aşk ” ile ilgili videolarda görmüştüm: anlatımı gerçekten hoş idi. Ve tabii ki gazetedeki yazılarını biliyordum ama edebiyatın bana göre en zor bölümü olan divan edebiyatı konusunda yazması belki de yazılarını üstün körü geçmeme neden oluyordu; tabii bu kitabını okuduktan sonra artık onun yazılarını tamamen okuyacağım! Ne de olsa kendisi için denmiyor mu: divan edebiyatını türk halkına sevdiren kişi!. Gerçekten öyle.

Katre-i Matem’in konusu ve el yazması hikâyesi

İskender Pala’nın daha önceki romanlarını okumamıştım. Katre-i Matem, müzayededen alınan bir el yazmasının hikâyesiyle başlıyor. İlk okuduğumda bu anlatım beni de kitabın gerçek yazarı üzerine tahmin yürütmeye götürmüştü. Burada bir ayrım yapmak gerekiyor: Katre-i Matem’in yazarı İskender Pala; el yazmasını kaleme alan kişi ise romanın içindeki anlatıcı. Yazımın sonunda yaptığım tahminler de bu anlatıcıyla ilgili.

Roman Osmanlı Devletinde eğlencenin doruğa çıktığı ünlü Lale Devrinde geçiyor; yazının ana kaynağıda Laleler ve tabii ki bir çeşidi olan – kitaba adını veren : katre-i matem [ matem damlası vs. ] Roman son dönem ünlü yazarlarının [ dan brown, Michael Crichton gibi ] kullandığı bir taktik ile başlıyor: önce tüm karakterleri ayrı ayrı anlatıp sonra bir yerde buluşturmak…

Lale Devri İstanbul’u ve beni içine çeken anlatım

Lale ile acı gerçekler mutlu düşlere, paslı demirler parlak gümüşlere, yavuz bakışlar tatlı gülüşlere döner birden: Lale ile uğruna can verilecek bir sevgili yaşar içimde, Lale başıma taç ve ben ona muhtaç…

Kitabın arkasındaki bu söz aslında tüm kitap boyunca peşimizden geliyor, takip ediyor. öyle ki artık lale bir yaşayış tarzı, kültürel ve tarihsel birikim olarak karşımıza çıkıyor canlı biri gibi ve tüm İstanbul’u hatta tüm Osmanlı’yı çevreliyor… Ki bu durum öyle bir hayal dünyasına kaptırıyor ki sizleri bir an kendinizi o yüzyılda İstanbul sokaklarında görüyorsunuz; ahşap binalar, lale bahçeleri, insan kalabalıkları, tekneler, asayiş, gece bile kapanmayan dükkanlar, saraylar, yeniçeriler ve ortasında siz… Bir an romanın karakterleri Topaç Yeye ile Kara Şahin’in peşinden mi gideyim – devam edeyim yoksa kendimi İstanbul’un güzelliklerine mi kaptırayım diye şaşırıyor insan…

Demem o ki, kitapta zamanın doğal durumu çok güzel yansıtılmış…

Olayların ayrıntılarını öğrenmek istemeyenler için not: Bundan sonraki yorumlarda romanın gidişatı ve sonu hakkında bilgiler var.

Yazar, anlattığı dönemi çok iyi tasvir etmiş. Romanda dönemin şartlarını gerçek karakterlerin yardımıyla [İshak Efendi, padişah, Patrona Halil vs.] işlerken, lalelerle bezediği İstanbul’da kavuşup doyulamayan, kavuşulamayıp yakan aşkların elemli ve Osmanlı hâllerini de tüm ıstırap ve coşkularıyla takip ediyoruz.

Sevdiğini, aşklarının ilk gecesinde kaybeden Şahin’in macerasında, bu kaybın ardındaki esrarı çözmek için külhanlara, tomruklara, lalezarlara ve hatta Osmanlı sarayına kadar gidiyoruz. Bir an kendimizi aşk romanından polisiye ve tarih romanının içinde buluyoruz. Her bölümün sonundaki derkenarlar da bizi Leyla ile Mecnun’un hikâyesine götürüyor. Bütün bunların ardından mutlu bir sonla biten bir romanla karşılaşmış oluyoruz.

Kitabı okurken tarihten birçok bilindik şey karşımıza çıkıyor; matbaa, Patrona Halil İsyanı, saraydaki komplolar, eğlenceler, rüşvetler vs. Bunları okurken aslına bakarsanız benim aklıma hep şu geldi: Bize öğretilen tarih ne kadar doğru?

Yine de buradaki olayları bir romanın içinden okuduğumuzu unutmamak gerekiyor. Tarihsel kişiler ve olaylar bulunsa da karakterlerin konuşmalarıyla yaşadıkları her ayrıntıyı tarihsel belge gibi kabul edemeyiz.

ihtişam ve sefaletin koyun koyuna yattığı bir şehirdir o zamanın İstanbul’u… İşte bu şehirde bize hem aşk’ı , hem lalenin dönem için yarattığı etkiyi, saray içinde yaşanan olayları yansıtırken bizi aynı zamanda düşündürdü roman… Çünkü romanın girişindeki anlatıcı şöyle söylüyordu:

Kalemimi hokkaya bandırdığım şu anda –ki Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’yı canından; Sultan III. Ahmet’i de tahtından eden cehennemden nişan Eylül  İhtilali’nin üzerinden henüz iki hafta geçti- şahit olduğum olayları yazıp yazmamakta kararsız sayılırım. Bilemiyorum. Yazmak gerektiğini düşündüğüm şeyler bir bakıma devlete ait sırları ifşa etmek gibi bir ihanetin ağırlığını da vicdanıma yükleyecek. Öte yandan Şark’ın kutsal çiçeği laleye dair yorumlarda bulunacak ve belki şükufeciyan esnafını gücendirmiş de olacağım. Ama birisi çıkıp yiğit Şehzade Ahmet’i, aşağılık isyancıların yaptıklarını, cennete benzeyen İstanbul’u ve Sadabat’ın laleye kattığı zarafeti anlatmazsa bu dahi tarihe ve şehre haksızlık sayılır.

Ben ce de yazarak çok iyi etti ve iskender pala böyle bir kitabı türk edebiyatına kazandırarak büyük bir başarı elde etti. Ona sonsuz teşekkürler.

Katre-i Matem’de beğendiğim ve zorlandığım yerler

Kitap hakkında kötü bir şey söylemek gerekir mi, eksikliği var mı diye sorabilirsiniz; bana kalırsa bazen olaylar arasında uçurum oluyor. Birden ne olduğunu şaşırıyorsunuz. Veya karakter isimleri çok değişken idi. Takip etmekte zorlanabilirsiniz.

Bir ara deliler hastanesinde olan Yeye’nin nasıl oradan çıktığını anlamakta zorlandım ki kitap sonuna kadar ” kaçtığı ” dışında bir bilgi yoktu fakat kitabın başlarında deliler hastanesindeki düşünceleri ve planları ” sanki bir şey yapacak ” düşüncesini kılmıştı ben de ve ben de onu bekliyordum; şaşırdım böyle olunca…

Çok güzel bir roman mı? Anlattığı dönemin havasını yansıtması bakımından bana kalırsa mükemmel. Yine de eksiklikleri olabilir veya daha iyileri de olabilir. Ben her şeye rağmen böyle bir kitabın Türk edebiyatında yer almasından dolayı aşırı memnunum. Hem kültürel bilgimi geliştirdim, birçok şey öğrendim hem de böyle bir kitabı okuma imkânım oldu…

Keşke böyle kitaplar çıkmaya devam etse..

Ve keşke romandaki el yazmasının anlatıcısı adını söyleseydi. [Tahminim ise bu kişinin saray eşrafından olan, hem padişah hem vezir çevresinde itibarı bulunan fakat Şair Nedim ile arası iyi olmayan yüksek rütbeli biri veya birinin ailesinden bir erkek zat olduğu. İsim yok.]

Katre-i Matem ne demek?

Bu mükemmel kitabı kati surette okumanızı öneriyorum. Kitabın isminin ne anlama geldiğini merak edenleriniz için kitaptan bir sahne ile yazımızı sonlandıralım.

Her ikisinin de içlerinin titrediği o anda paylaştıkları yegâne sevinç umutlarını bağladıkları lale soğanının toprağa düşmüş olmasıydı. Güneş Çağlayan sırtlarından yüzünü gösterdiği sırada Yeye, Hafız Çelebi’nin gösterdiği yere bir çukur açmış, Kara Şahin de yine Çelebi’nin okuduu dua eşliğinde, kuşağında sakladığı lale soğanını gömerek üstünü kapatmıştı. Laleye o anın ruhuna uygun diye “Katre-i Matem” (Matem Damlası) adını koydular.

Katre-i Matem kitap künyesi

• Yazar: İskender Pala
• Yayınevi: Kapı Yayınları
• İlk basım: Nisan 2009
• ISBN: 9789944486903
• Sayfa sayısı: 480
• Boyut ve cilt: 13,5 × 19,5 cm, karton kapak

Bu künye, belirtilen ISBN’ye ait baskı içindir; farklı boyut ve baskıların bilgileri değişebilir.

Diğer İskender Pala kitapları üzerine yazılarım

İskender Pala’nın başka kitapları hakkındaki yorumlarımı da okumak isterseniz Babil’de Ölüm İstanbul’da Aşk, Şah ve Sultan ve Od yazılarıma bakabilirsiniz.

Yazar hakkında bilgi için İskender Pala’nın Vikipedi sayfası da var.

iyi okumalar.

Not: Kitabı okurken tuttuğum notlar ve altını çizdiklerim hakkında ayrı bir yazı hazırlama düşüncem de var.